از دیدگاه قرآن و روایت، احداث بناهایی که ثمره چندانی ندارد، کاری عبث و بیهوده معرفی شده است. در حدیثی آمده است که روزی رسول خدا صلی‏الله‏علیه‏و‏آله از گذرگاهی می‏گذشت، چشمش به ساختمانی افتاد که یکی از انصار ساخته بود. هنگامی که صاحب آن بنا نزد حضرت آمد و سلام کرد، ایشان صورت را از او برگردانید. پس از آنکه وی علت بی‏اعتنایی حضرت را دریافت، برگشت و بنا را با خاک یکسان کرد. در پی این جریان رسول خدا صلی ‏الله ‏علیه ‏و‏آله فرمود:
اِنَّ لِکُلِّ بَناءٍ یُبْنی وَبالٌ عَلی صاحِبِه یَومَ القیامَةِ اِلا ما لابُدَّ مِنْهُ.
بی‏تردید، هر بنایی که ساخته شود، روز قیامت باری بر دوش صاحبش خواهد بود؛ مگر آنچه گریزی از آن نیست (مورد نیاز وی است).
از امام صادق علیه‏السلام نیز در همین باره نقل است:
کُلُّ بَناءٍ لَیْسَ بِکَفافٍ فَهُوَ وَبالٌ عَلی صاحِبِه یَومَ القیامَةِ.
هر ساختمانی که بیشتر از حد کافی باشد، روز قیامت وبال صاحبش خواهد بود.
بنابراین، ساختن بناهایی که از نظر کمی و کیفی به آن نیازی نیست، مصداق اسراف خواهد بود. البته، منظور این نیست که اگر کسی به ساختمانی وسیع برای پذیرایی مهمانان و پیوند با خویشاوندان خود نیاز دارد، از آن استفاده نکند. در تهیه و مصرف دیگر وسایل زندگی نیز باید حد اعتدال را رعایت کرد. جمع‏آوری وسایل غیرضروری و کم مصرف، نادرست و از مصداق‏های آشکار اسراف است. در روایت اسلامی، معیاری مشخص برای استفاده درست از دیگر امکانات زندگی معرفی شده است. امام صادق علیه‏السلام در روایتی می‏فرماید:
فِراشٌ للرّجلِ وَ فِراشِ لِأَهْلِه و فِراشٌ لِضَیْفِهِ وَ فِراشٌ لِلشیطان.
رختخوابی برای مرد و رختخوابی برای خانواده‏اش و رختخوابی برای میهمانش [لازم است] و رختخواب اضافه از آنِ شیطان است.
آنچه مسلم است اینکه باید از نظر کمی و کیفی، استفاده از امکانات به گونه‏ای باشد که معیارهای اسراف بر آن صدق نکند.
پیام متن:
1. استفاده از امکانات، در حد نیاز انسان؛
2. پرهیز از تجملات و یا نگهداری امکانات غیر ضروری.

کی از آسیب‏های مهم بر فرد و جامعه اسراف و زیاده‏روی است که پی‏آمدهای منفی و گاه خطرناکی، چه در بعد اقتصادی و چه در بعد اخلاقی بر جای می‏گذارد. اسراف، در اصل به معنای تجاوز ار حد وسط است. مفهوم و گستره معنایی این واژه در قرآن کریم، همان معنای لغوی آن است. راغب اصفهانی می‏گوید: «سَرَف» تجاوز از حد در هر کاری است که آدمی انجام می‏دهد». واژه «تبذیر» نیز، پراکنده ساختن و جدا کردن چیزی است که به تدریج در معنای مجازی نابود کردن و هدر دادن مال و در تعبیر عامیانه «ریخت و پاش» به کار رفته است.
بنابراین، اسراف معنای نزدیکی با تبذیر دارد، با این تفاوت که اسراف، بیشتر زیاده‏روی در مصرف است؛ ولی تبذیر، هدر دادن مال و اتلاف آن است. همچنین، گستره اسراف، تمام افعال آدمی را در برمی‏گیرد، در حالی که گستره تبذیر، اختصاص به امور مالی دارد. هر چند در روایت‏ها گاهی در یک معنا هم به کار می‏روند.
تشخیص تبذیر به معنای هدر دادن و اتلاف ثروت و کالا دشوار نیست، ولی تشخیص اسراف به معنای تجاوز از حد و گذر از میانه‏روی و رسیدن به افراط‏گرایی دشوار است؛ زیرا باید حد معتبر و محکم در اسراف را با ملاک‏ها و معیارهایی سنجید.
از نگاه قرآن و روایت‏های پیشوایان دین، تمام واجبات و محرمات دینی، حدود الهی است و هرگونه تغییر در احکام یا عمل نکردن به آن، خروج از حد و ممنوع است. البته کاربرد قرآنی این واژه بسیار فراوان است، برای مثال: اسراف در قتل، یعنی قصاص فرد یا افرادی غیراز قاتل (آل‏عمران: 3) که خود تجاوز از حد الهی قصاص است. بنابراین، مصرف هرگونه کالایی که حرمت شرعی دارد، نوعی اسراف است. از سوی دیگر، تشخیص موضوع‏های گوناگون احکام، بیشتر به عهده عرف و مکلف گذاشته شده است. در عین حال، برای ضابطه‏مند کردن تشخیص عرفی، معیارهایی ارائه شده است. اول اینکه، هرگاه مصرف کالا به گونه‏ای باشد که بخشی از آن هر چند اندک تضییع شود، اسراف خواهد بود. در این مورد امام صادق علیه‏السلام فرموده است:
میانه روی چیزی است که خدای بزرگ و والا آن را دوست دارد و اسراف را ناخوش، حتی دور انداختن هسته (خرما و میوه) را ؛ زیرا آن نیز به کاری می‏آید و حتی دور ریختن ته‏مانده نوشیدنی‏ات را.
معیار دوم اینکه، هر گاه مصرف کمی یا کیفی کالا برای بدن زیان‏بار باشد، درصورت مصرف گونه‏ای از اسراف است. چنان‏که این مهم، از سخن امام صادق علیه‏السلام نیز به روشنی برمی‏آید: «در مصرف آنچه بدن را سالم نگاه می‏دارد، اسراف نیست، بلکه اسراف در چیزی است که مال را تباه سازد و به بدن زیان رساند».
استفاده از امکانات مادی بیش از نیاز، به عنوان معیار سوم مطرح است، مانند خوردن بیش از اندازه نیاز یا ساختن منزلی بسیار وسیع که به همه آن به هیچ وجه نیازی نیست. این سخن امیرمؤمنان علی علیه‏السلام نیز ناظر به همین معیار است: «ما فوقَ الکَفافِ اِسرافٌ؛ بیش از اندازه کفاف، اسراف است».
پیام متن:
1. اسراف به معنای تجاوز از حد وسط است؛
2. معیارهای اسراف، شرعی و عرفی است؛
3. معیارهای عرفی اسراف، تضییع بی‏جهت، زیان‏باری آن برای بدن و استفاده از امکانات مادی بیش از نیاز است.

روایت‏های اسلامی از زیاده‏روی در مصرف آب و به ویژه هدردادن آن نهی کرده‏اند؛ چنان‏که امام صادق علیه‏السلام می‏فرماید: «أدْنی الاسرافِ هراقةُ فَضْلِ الماءِ؛ کمترین حد اسراف، دور ریختن ته مانده آب (ظرف) است».
از برخی روایت‏ها برمی‏آید که اسراف آب، حتی در امور عبادی همچون وضو و غسل، خواه با هدردادن آب و خواه با زیاده‏روی در شست و شوی اعضا ممنوع است، هر چند از آب رودخانه و آب‏های کشاورزی باشد. در همین مورد آمده است که پیامبر اکرم صلی‏الله‏علیه‏و‏آله از کنار شخصی که وضو می‏گرفت، عبور کرد و فرمود: این اسراف برای چیست؟ آن شخص گفت: آیا در وضو هم اسراف هست؟ فرمود: آری، اگر چه کنار نهری جاری باشی. در قرآن نیز با اشاره به حق آدمی در استفاده از غذا و آب، بر این نکته تأکید شده است که در این امر، هرگز اسراف و زیاده‏روی نشود: «وَ کُلُوا و اشْرَبُوا وَ لاتُسْرِفُوا». (اعراف: 7)
آموزه‏های روایی نیز به این دستور قرآنی توجه کرده و آورده‏اند که: پرخوری و اسراف در خوردن، در پیشگاه پروردگار نکوهیده است و رحمت الهی را از آدمی دور می‏سازد.
پیام متن:
قرآن و روایت‏های ائمه معصوم از زیاده‏روی در مصرف خوردنی‏ها و آشامیدنی‏ها نکوهش کرده‏اند.